مؤونه و شروط آن (5)

تفاوت محاسبات عقلایی بشر با ملاکات احکام دینی

بسیاری از احکام دین، چه در دین اسلام چه در ادیان گذشته، با محاسبات عقلایی ما تطبیق نمی‌کند. در حقیقت این‌ها یک مصالح و مفاسدی دارد ورای آنچه که ما درک می‌کنیم. ما به دیدهٔ خودمان و به محاسبات خودمان تصور می‌کنیم که فلان جا اگر حکم این‌چنین است، پس شبیهش در یک جای دیگر هم باید به همین شکل باشد؛ اما گاهی دین بین این دو مورد تفاوت قائل می‌شود و ما این تفاوت را نمی‌فهمیم به چه دلیل است. یا گاهی اساساً یک حکمی دین — چه دین اسلام، چه ادیان گذشته — صادر می‌کنند که ما در محاسبات ابتدایی و عقلایی‌مان اصلاً نمی‌توانیم با دو دو تا چهار تا حلش کنیم؛ بلکه در نقطهٔ اول چه‌بسا برایمان یک مقدار نامأنوس است و حتی غیرقابل پذیرش است.

ولی وقتی توجه می‌کنیم که خدای حکیم به پیامبر معصومش یا به خلیفهٔ معصوم این پیامبر این امر را تعلیم کرده، حتماً پشت سر این داستان نکاتی است. آنچه ما می‌فهمیم را خدا که می‌دانسته، اولیای خدا که می‌فهمیدند؛ معلوم می‌شود داستان فراتر از این‌ها هم بوده است. من یک مثال قرآنی می‌زنم، بعد مسئله را عرض می‌کنم.

تمثیل قرآنی لشکر طالوت و آزمایش تشنگی

در محاسبات عادی روشن است که اگر یک لشکری دارند می‌روند به جنگ با دشمن، در صورتی که این لشکر تشنه باشند، پیش از آنکه در نبرد با دشمن شکست بخورند، خود تشنگی آن‌ها را از پا درمی‌آورد. لذا در حقیقت تدارکات برای جنگجویان، رزمندگان، سربازان، یکی از ارکان مهم در همهٔ جبهه‌ها و در همهٔ جنگ‌هاست؛ این مورد تردید نیست.

اما قرآن می‌فرماید زمانی که بنی‌اسرائیل به فرماندهی طالوت موظف شدند بروند به جنگ با جالوت و لشکریان او، طالوت به آن‌ها گفت که سر راه ما یک رودخانه‌ای است، آب گوارایی هم دارد، آبش خوردنی است؛ اما خدا شما را نهی کرده از خوردن این آب، مگر به اندازهٔ اینکه فقط دستتان را ببرید در آب و به اندازهٔ یک کف آب بخورید، بیشتر دیگر نباید بخورید. روی همین داستان و روی همین توجیه، چه‌بسا اکثر افراد در لشکر طالوت مخالفت کردند و بیش از آن حد خوردند: «فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ».

وقتی رفتند مواجه شدند با دشمن، همان‌ها که سیراب شدند کنار آن نهر، همان‌ها در مقابل دشمن اتفاقاً به قول نظامیا کپ کردند، جلو نرفتند! و همان‌هایی که تشنه‌کام از رودخانه رد شدند، همان‌ها رفتند — تعدادشان هم اندک بود — خدا هم آن‌ها را کمک کرد و پیروز شدند.

ما از این دستورات متعدد در قرآن می‌بینیم؛ در ادیان مختلف و اقوام مختلف بوده است. روز شنبه ماهی‌ها بیشتر می‌آمدند روی آب، همان روز گفتند ماهی نگیرید! با هیچ ضابطهٔ اقتصادی بله، تطبیق نمی‌کند؛ ولی تعدادی — نه همهٔ موارد — تعدادی از دستورات خدا با آنچه ما می‌فهمیم تطبیق می‌کند، بعضی هم هست که فراتر از آن محاسبات ماست. درست شد؟

مناظره ابوحنیفه با امام صادق (ع) پیرامون سایه‌بان در احرام

ابوحنیفه با امام هفتم (علیه‌الصلاة والسلام)... شروع کرد بحث کردن دربارهٔ حج — که خدای متعال نصیب شما و ما مکرر در مکرر هم عمره و هم حجِ خانهٔ خودش را روزی بگرداند — به حضرت اعتراض کرد که: شما وسط راه که اطراق می‌کنید و می‌خواهید استراحت کنید، خیمه می‌زنید، می‌روید زیر چادر، زیر سایه می‌روید. ولی وقتی در مسیر هستید، شما حاضر نیستید یک چتری بگیرید بالای سرتان یا توی محمل سوار بشوید توی شتر که سقف داشته باشد، و می‌گویید به شیعیانتان که: «أَضْحِ لِمَنْ أَحْرَمْتَ لَهُ»؛ مردانِ مُحرم باید به خاطر همان کسی که محرم شده‌اند، خودشان را در برابر تابش آفتاب قرار بدهند. خب اگر بناست در برابر تابش آفتاب قرار بدهند، چه فرقی بین زمانی که استراحت می‌کند با زمانی که حرکت می‌کند وجود دارد؟

حضرت فرمود: فرقش این است که پیغمبر خدا فرق گذاشته است! پیغمبر خدا فرموده در حال سیر، مرد محرم نباید برود زیر سایه؛ ولی در حالی که یک جایی منزل کرده، آنجا زیر سایه برود مانعی ندارد. چون پیغمبر فرق گذاشته، ما فرق می‌گذاریم.

خب، این را داشته باشید. حالا بیاییم سر مسئله‌ای که می‌خواهیم عرض کنیم.

دو بعد فقهی در خمس جهیزیه

گفتیم که در جهیزیهٔ عروس‌خانم‌ها دو بحث هست:

1. یکی جهیزیه‌ای که پدر و مادر تهیه می‌کنند برای دختر و هنوز نداده‌اند به او؛ آیا سال برسد، سال خمسی، باید خمسش را بپردازند یا لازم نیست؟ این یک سؤال.

2. سؤال دوم اینکه حالا که دادند به این دخترخانم، وقتی رفت خانه‌اش — الان این‌جوری است که به جای جهازی که سابقاً می‌دادند که روی هفت تا هشت تا طبق می‌بردند، بله طبق‌کش‌هایی بودند که جهاز می‌بردند توی خیابان؛ آن‌ها که دیگر جهازشان خیلی طولانی می‌شد و زیاد می‌شد، ۱۰ تا ۱۲ تا طبق‌کش بودند که می‌بردند؛ الان به جای جهاز، زندگی می‌دهند به عروس و دختر، یک زندگی کامل! خب، من اعتراضی نمی‌خواهم به این بکنم؛ ولی خب وقتی زندگی کامل می‌دهند، سال اول زندگی‌ها همهٔ آن موارد و همهٔ آن اشیاء مصرف نمی‌شود. آیا آن دخترخانم‌ها که دیگر مالک شده — چون پدرش به او می‌بخشد و عموم فقها بخشش را مستثنا نمی‌دانند از خمس؛ بنا بر اینکه هدیه خمس دارد — آیا این دخترخانم‌ها باید خمس بدهند یا نه؟ گفتیم این سؤال دوم است، که این دو سؤال را دیشب توضیح دادیم، نمی‌خواهم تکرار بکنم.

حالا می‌خواهم آن سؤال مربوط به جهیزیه‌ای که پدر و مادر تهیه می‌کنند، راجع به او یکی دو تا چیز عرض کنم.

تبدیل و جایگزینی اقلام جهیزیه و خروج آن از مؤونه

یک نکته این است که گاهی تهیه می‌کنند یک جنسی را برای دختر، بعد از یک مدتی احساس می‌کنند مثلاً این مدلمش قدیمی شده، باید خلاصه به تاریخ روز تبدیل کنند. آن را برمی‌دارند، خودشان مصرف می‌کنند؛ یک جدید می‌خرند.

اگر این کار را کردند، بلافاصله باید همان که برداشتند، می‌خواهند مصرف کنند، خمسش را بپردازند؛ این یک. دیگر این الان جهیزیه نیست.

پس‌انداز پول و سکه به جای خرید کالا برای جهیزیه و اثر تورم

نکتهٔ دوم این است که بعضی می‌گویند: ما جا نداریم با توجه به گنجایش ساختمانمان؛ جا نداریم که بخواهیم جهاز تهیه کنیم. یا نه، جا هم داریم، منتها سرعت نو شدن این ابزار و وسایل یک‌جوری است که نمی‌دانیم در وقت خودش ما می‌خواهیم درست در آن نوک پیکان تکنولوژی حرکت بکنیم و یک وقت نمی‌خواهیم عقب بمانیم؛ اگر تهیه کنیم، آن زمان نیاز پیدا می‌کنیم به تغییر و تبدیلش. خب اینجا چه کاری است؟ ما پول را نگه می‌داریم؛ پولش را نگه می‌داریم یا گاهی سکه نگه می‌داریم. اگر این‌چنین باشد، به نیت جهاز هم نگه می‌داریم.

در اینجا بسیاری از فقها فتوایشان این است — این همان جاهایی است که بعضی تعجب می‌کنند — بسیاری از فقها فتوایشان این است که: اگر جنس بخرید شما برای دختر کنار بگذارید، با آن توضیحاتی که دیشب گفتم خمس ندارد؛ ولی پولش را کنار می‌گذارید، پولش را باید خمس بدهید! به سکه تبدیل می‌کنید، سکه را باید تخمیس کنید. روشن است؟ این دو تا را قیاس نکنید. البته عرض کردم، فتوای بسیاری از فقها این است.

نکتهٔ دیگر این است که بعضی می‌گویند ما این پول را کنار بگذاریم، با توجه به بحث تورم و کاهش ارزش پول، این پول دیگر بعد از یک مدتی قدرت خریدش می‌آید پایین. اینجا آیا می‌توانیم ما این را فقط به نیت اینکه ارزشش باقی بماند — و احتمالاً اگر رشدی بکند، فقط باز به نیت جهیزیه جور بشود برای او، نمی‌خواهیم کار دیگری باهاش بکنیم — آیا این خمس دارد یا ندارد؟

جواب این است که تا آنجا که من بلدم، همهٔ فقها فتوایشان این است که این یکی خمس دارد؛ دیگر اختلافی هم تا آنجا که من خبر دارم، نیست.

شروط معافیت تدریجی جهیزیه از خمس برای والدین

پس اگر جهاز را جمع کنند:

• در منطقه‌ای باشند، مثل مناطق ما، که دادن جهیزیه از طرف خانوادهٔ دختر متعارف باشد؛

• یکجا نتوانند تهیه کنند؛

• و اگر تهیه نکنند، یک‌جور در حقیقت کوتاهی در حق این دختر است با توجه به سن و سال و شرایطی که دارد؛

در اینجا اگر تکه‌های جهاز را در حد شأنشان تهیه کنند، فقها فتوا داده‌اند که این یک نوع مؤونه است، یک نوع مصرف شدنه از طرف پدر و مادر، که دیگر آن‌ها نیازی به دادن خمسش ندارند.

دعا و صلوات پایانی

خدای متعال ما و شما را در مسیر بندگی خودش، هم توفیق قرار گرفتن و هم توفیق ثبات قدم عنایت بفرماید. به پیشگاه مقدس و منوّر والدهٔ بزرگوار امام عصر (صلوات‌الله علیه)، یعنی حضرت نرجس‌خاتون (علیها السلام)، صلوات بلندی تقدیم بفرمایید.