مواردی که باطل شدن روزه کفاره ندارد (3)

شک در طلوع فجر و عدم وجوب تحقیق

یکی از مواردی که روزه باطل می‌شود ولی کفاره به عهدهٔ فرد نمی‌آید، جایی است که فرد نمی‌داند در ماه رمضان که آیا اذان شده یا اذان نشده نسبت به اذان صبح.

و در این حالت تحقیق هم چون واجب نیست انسان تحقیق کند، می‌تواند انسان سحری بخورد یا بقیهٔ مفطرات روزه را انجام بدهد آن‌هایی که حلال است و تحقیق هم نکند.

اگر بعداً معلوم نشد که این کارهایی که روزه را باطل می‌کند، این کارها را بعد از اذان انجام داده، اگر معلوم نشد چه جوری است، آن روز روزه‌اش صحیح است.

معلوم شدن طلوع فجر پس از افطار و احکام قضا و کفاره

اما اگر معلوم بشود که این کارهایی که کرده اذان شده بوده، ولو این شخص وظیفه‌اش تحقیق نبوده، منتها این کارها بعد از اذان صبح واقع شده — مثلاً سحری‌اش را بعد از اذان صبح فهمیده خورده — در این صورت روزهٔ آن روزش باطل است، قضا دارد ولی کفاره ندارد.

دقت کنید آنجایی که واقعاً شک باشدها، نه اینکه من می‌دانم اذان صبح شده بعد به روی خودم نیاورم بخواهم سحری را ادامه بدهم، یا مثلاً اگر بر من غسل جنابت هست من نروم غسل بکنم، این مورد منظور نظر نیست. اگر واقعاً بیدار شده، نمی‌داند الان چه ساعتی است، صبح نزدیک است، نزدیک نیست، شده اصلاً صبح، نشده؛ اگر این‌چنین است واجب نیست تحقیق بکند. می‌تواند برود سحری‌اش را هم بخورد، ساعت هم با اینکه به دیوار آویزان هست می‌تواند آن ساعت را نگاه نکند، می‌تواند رادیو، تلویزیون، امثال این چیزها را اصلاً روشن نکند که ببیند صبح شده یا نه.

و اگر بعداً هم معلوم نشود که صبح بوده، روزهٔ او صحیح است. می‌تواند یک مقدار آن چیزهایی که لازم دارد را بخورد، بعد هم برود زیر پتو، یک مقداری استراحت کند، بعد پاشود قبل از طلوع آفتاب نمازش را هم بخواند، معلوم نشود اصلاً کِی خورده، کِی صبح شده؛ اگر این‌چنین باشد روزه‌اش صحیح است، قضا و کفاره ندارد.

اما اگر این کار را کرد، بعد که خواست برود زیر پتو یک‌دفعه چشمش افتاد به ساعت که ای داد مثلاً سه ربع از اذان صبح گذشته، این کارها بعد از اذان صبح واقع شده — نمی‌خواست ساعت را نگاه کند، اتفاقاً چشمش خورد به ساعت — اگر این‌چنین شده، کفاره ندارد، ولی قضا به گردن او هست؛ تا پایان روز هم لازم است امساک بکند.

استثنای تحقیق از طریق مشاهدهٔ افق یا بررسی ساعت

از این قاعده یک مورد استثناست، و آن این است که شخص تحقیق بکند که صبح شده یا نه و اشتباه بفهمد.

مثلاً حالا الان در اینجاها که ما تقریباً محل ابتلایمان نیست، جاهایی که افق دارد، شهرها یا روستاهایی که در دشت واقع شده، الان هم در دشت واقع که می‌شوند چون به نعمت برق افق معمولاً با چراغ‌ها روشن می‌شود خیلی واضح نمی‌شود؛ اما اگر اتفاقاً جایی بود که می‌توانست افق را ببیند، شک کرد که صبح شده یا نه، می‌آید بیرون افق را نگاه می‌کند می‌بیند صبح نشده، می‌رود می‌خورد، بعد متوجه می‌شود هوا ابری بوده اصلاً آن طرف، و این اشتباه کرده، صبح شده بوده؛ در اینجا که تحقیق کرده است، روزه‌اش باطل نیست، قضا ندارد، کفاره هم به طریق اولی برای او نیست.

بعضی فقها گفته‌اند این کار مخصوص فقط نگاه کردن به افق نیست، بلکه اگر شما ساعت هم نگاه کنی و اشتباه کنی؛ مثلاً نمی‌دانی صبح شده یا نه، ساعت را نگاه می‌کنی می‌بینی نه، هنوز یک ساعت به اذان صبح مانده، می‌خوری، کارهایت را می‌کنی، بعد نگاه می‌کنی می‌بینی ساعت اصلاً خوابه، ساعت خوابیده متوجه نشده بودی؛ اینجا هم بسیاری از فقها می‌گویند که شما قضا به گردنتان نیست، روزه‌تان صحیح است، کفاره هم طبیعتاً به دلیل اینکه روزه‌تان باطل نشده گردنتان نیامده.

ولی بعضی فقها می‌فرمایند این فقط مخصوص نگاه کردن به افق است؛ اگر افق را نگاه کردی و اشتباه کردی، آنجا قضا و کفاره ندارد؛ ولی اگر بخواهد با تفحص از روی ساعت و امثال این‌ها باشد و اشتباه کرده باشید، اینجا روزه باطل است، قضا لازم است، کفاره هم باید بدهد.

جمع‌بندی مسئله

پس خلاصهٔ مسئله این شد: یکی از مواردی که قضا باید بکند روزه را — روزه باطل می‌شود ولی کفاره ندارد — آنجایی است که نمی‌داند اذان صبح شده یا نه، تحقیق‌نکرده می‌خورد، بعداً معلوم می‌شود که صبح شده. غیر از یک استثنایی که عرض کردم، بقیهٔ مواردی که شک دارد اگر بخورد و بعد معلوم شود که صبح شده، آنجا روزه‌اش باطل می‌شود، قضا دارد ولی کفاره ندارد.

دعا و صلوات پایانی

خدای متعال ما و شما را در مسیر بندگی‌اش هم توفیق قرار گرفتن و هم توفیق ثبات قدم مرحمت بفرماید.

به پیشگاه مقدس و منوّر والدهٔ بزرگوار امام عصر (علیه‌السلام)، حضرت نرجس‌خاتون (سلام‌الله علیها)، صلوات بلندی تقدیم بفرمایید.