زمان آغاز سال خمسی برای کسی که شغل مستمر دارد

سال خمسی افراد بدون شغل و درآمد مستمر

عرض شد که سال خمسی افرادی که پیشه و شغل مستمری ندارند که درآمد ادامه‌داری برای آن‌ها داشته باشد، و اگر چیزی برای آن‌ها حاصل می‌شود جنبهٔ اتفاقی دارد — مثل خانم‌هایی که شاغل نیستند و خانه‌دارند، یا فرزندانی که نان‌خور پدر و مادرشان هستند — این‌ها سال خمسیِ هر چیزی که به دست می‌آورند، از همان لحظه سال خمسی آن مال شروع می‌شود و ربطی به اموال دیگرشان هم ندارد. سال بعد، یک سال بعد، پایان سال خمسی این مال است.

اقوال در تعیین مبدأ سال خمسی صاحبان مشاغل (کشاورز)

اما کسانی که شغل درآمدزا دارند، که به صورت استمراری این درآمد برای آن‌ها حاصل می‌شود، چنین افرادی سال خمسی‌شان بیشتر فقها فتوایشان این است که این‌ها از آن روزی که مشغول به کار می‌شوند، از آن روز این‌ها سال خمسی‌‌شان شروع می‌شود. تمام درآمدی که در طول سال به دست می‌آورند، همهٔ آن‌ها در همان روز سررسید می‌شود.

من یک مثال می‌زنم: فرض بفرمایید کسی مشغول کار کشاورزی می‌شود؛ از مثلاً هفتم مرداد شروع می‌کند به کار کردن. روی زمین شروع می‌کند کار کردن، و محصولش مثلاً توی آذرماه فرض کنید به دست می‌آید؛ یک وقتی، چند با چند ماه فاصله.

• فتوای اکثریت فقها: بسیاری از فقها فتوایشان این است که سال خمسی آن محصول و بقیهٔ درآمدهایی که دارند، همان هفتم مرداد است، نه در آذرماه (توجه کردید؟)؛ از آن روزی که مشغول کار شده است.

• فتوای اقلیت (مرحوم خویی و برخی دیگر): ولی بعضی فقها هستند — از جمله استاد بزرگوار ما — که می‌گویند ملاک، حصول درآمد است، نه ملاک شروع به کار است. لذا در آن مثال کشاورزی که عرض کردم، طبق فتوای این بزرگوار و بعضی فقهای دیگر، سال از آذرماه شروع می‌شود، نه سال از هفتم مردادماه.

اثر فقهی اختلاف دو مبنا در جبران مخارج گذشته

این فتوا اثرش بعضی جاها ظاهر می‌شود؛ از جمله در آنجایی که در فاصلهٔ مرداد تا آذرماه اگر این فرد زندگی کرده باشد و از پولی مثل ارث — که خمسش لازم نیست داده بشود — خورده باشد:

• طبق فتوای مشهور فقها (مبدأ: شروع به کار): که سال را از شروع کسب‌وکار می‌گیرند، آن منافعی که بعد از آذرماه به دست می‌آید، می‌تواند جبران این مخارج این فاصله را بکند. یعنی چی؟ یعنی مثلاً از مرداد تا آذرماه مثلاً مخارجش ۱۰ میلیون بوده برای زندگیش؛ این ۱۰ میلیون از ارث پدریش برداشته است. طبق فتوای مشهور فقها این کار اگر انجام شده، بعد که این محصول را به دست می‌آورد، همون اول می‌تواند ۱۰ میلیون را جبران کند برای آن ارثش. بعد بقیه‌اش را حساب کند، ببیند چه مقداری خرج می‌شود تا مردادِ بعد؛ هر مقداری که باقی ماند، آن وقت خمس بدهد.

• طبق فتوای فتوای دیگر (مبدأ: حصول درآمد): اما طبق فتوای استاد بزرگوار ما و بعضی فقهای دیگر مثل مرحوم آقای خویی، این فرد نمی‌تواند آن خرجی که بین مرداد تا آذرماه انجام داده را از درآمدی که از آذر به بعد پیدا می‌کند کسر بکند و کم بکند.

دعا و صلوات پایانی

خدای متعال ما و شما را در مسیر طاعت و بندگی خودش تا پایان عمر توفیق ثبات قدم مرحمت بفرماید، و حسن عاقبت نصیب همهٔ ما بگرداند.

به پیشگاه مقدس و منوّر والدَیِ بزرگوار امام عصر (علیه‌السلام)، حضرت نرجس‌خاتون (سلام‌الله علیها)، صلوات بلندی تقدیم بفرمایید.