افزایش قیمت میراث

طرح مسئله: افزایش قیمت مالِ به‌ارث‌رسیده

عرض شد که ارث، خمس ندارد. یک سؤالی مطرح می‌شود و آن اینکه اگر از کسی ارث برسد به فردی یا افرادی، زمانی که آن مال به ارث رسیده، یک ارزشی داشته است. بعد از گذشت چند سال، این مال ارزشش رفته بالا، قیمتش زیاد شده است.

سؤال این است که آیا آن قیمت اولِ این مال که معاف از خمس بوده — ارزش اولیه‌اش معاف بوده — این مابه‌التفاوت هم معاف است یا اینکه نه، این افزایش قیمت را باید خمسش را حساب کنند و بپردازند؟

مثلاً زمینی به ارث رسیده به این وُرّاث. زمانی که به ارث رسیده، مثلاً ارزش این زمین ۱۰ میلیون تومان بوده است. بعد از گذشت چند سال شده مثلاً ۱ میلیارد تومان. الان این ۱ میلیارد تومان هم خمس ندارد، یا اینکه باید بگویند ۱۰ میلیون از این ۱ میلیارد خمس ندارد و بقیه‌اش را مشمول خمس بدانند؟ سؤال این است.

دیدگاه اول (نظر اکثریت فقها): عدم تعلق خمس به افزایش قیمت ارث

پاسخ این است که در اینجا بین فقها یک اختلافی هست.

بعضی از فقها — که بیشترِ فقها باشند — فتوایشان این است که اگر مالی خمس... ببخشید، ارث می‌شود، این مال هرچقدر افزایش قیمت پیدا کند، خودش افزایش پیدا کند، مشمول خمس نیست؛ حتی اگر وُرّاث نگه‌داشتنِ این مال را که گران بشود و با قیمت بالاتر بفروشند، حتی اگر به این نیت این کار را کرده باشند، باز آن مال تا وقتی که آنجا هست و به آن شکل هست، مشمول خمس نیست. بیشتر فقها فتوایشان این است.

دیدگاه دوم: تفکیک بر اساس قصد و نیت نگهداری وارث

اما بعضی از فقهای دیگر — که تصور می‌کنم کثیری از کسانی که الان مجلس را تعقیب می‌کنند مقلد این بزرگوار باشند، باید به رسالهٔ مرجعِ خودشان افراد مراجعه کنند؛ این مسئله در رساله‌ها هست — بعضی از فقها فرموده‌اند: آن مالی که افزایش پیدا کرده، باید ببینیم چه‌جوری افزایش پیدا کرده است:

• اگر وارث این مال را نمی‌فروشد به نیت اینکه قیمتش برود بالا و سود بیشتری نصیبش بشود: اینجا این مابه‌التفاوت را باید این وارث خمس بدهد.

• ولی اگر نه، چنین نیتی نداشته وارث: این مال را حالا به خاطر مشکلات قانونی که داشته دیرتر توانسته‌اند بیایند تقسیم کنند، یا نه، خیلی انگیزه‌ای نداشتند برای اینکه بیایند این مال را بفروشند. زمانی که به ارث رسیده به ایشان ۱۰ میلیون بوده، الان شده ۱ میلیارد، ولی قصدشان این نبوده بین خود و خدا که قیمتش برود بالا و سود بیشتری بکنند؛ این امر اتفاقاً حاصل شده است. در این فرض، این فقیه بزرگوار گفته خمس ندارد.

جمع‌بندی نهایی فتوای مراجع در افزایش قیمت ارث

پس جواب مسئله این می‌شود که بیشتر فقها می‌گویند چه نیت — به تعبیر، تعبیر می‌کنند نیت تجارت، یعنی نیت فروش — چه نیت تجارت و سود کردن نسبت به اصل خمس را داشته باشد وارث یا نداشته باشد، نه اصل آن مال خمس دارد و نه آن افزایش قیمتش.

ولی بعضی فقها هستند که می‌فرمایند: اگر به نیت افزایش قیمت نمی‌فروشند، مابه‌التفاوت را باید خمس بدهند. اما اگر افزایش قیمت خودبه‌خود پیدا شده، یا مشکلات دیگر بوده، توی انحصار وراثت یا مثلاً مشکلات دیگر، دعواهای ارثی بینشان بوده، امثال این چیزها، تا این مال فروش برود قیمتش ارتفاع پیدا کرده، آن افزایش قیمت را خمس گفتند ندارد.

دعا و طلب توفیق پایانی

خدای متعال ما و شما را در مسیر طاعت و بندگی خودش تا پایان عمر توفیق ثبات قدم مرحمت بفرماید. به پیشگاه مقدس و منوّر والدهٔ بزرگوار امام عصر (صلوات‌الله علیه)، یعنی حضرت نرجس‌خاتون (علیها السلام)، صلوات بلندی تقدیم بفرمایید.