مؤونه و شروط آن (3)

شروط سه‌گانه مؤونه و تبیین شرط مصرف خارجی

مؤونه گفتیم یعنی مخارج جاری زندگی، به شرطی که آن مخارج: ۱. اولاً حلال باشد؛ ۲. ثانیاً در شأن ما باشد؛ ۳. و ثالثاً اینکه در خارج مصرف شده باشد؛ نه اینکه سال آینده یا سال‌های بعد بخواهد مصرف بشود.

هر آنچه که تا پایان سال خمسی خارجاً از آن استفاده بشود، در این صورت وارد مؤونه می‌شود. البته استفاده می‌شود یعنی در مورد خوراک، پوشاک، مسکن، درمان، تحصیل، سفر و امثال این‌ها در این مسیرها برود؛ نه برای سرمایه‌گذاری، نه برای پس‌انداز. آن‌ها اسمش مؤونه نیست؛ آن‌ها را باید خمسش را داد، چون مؤونه به آن‌ها گفته نمی‌شود.

تفاوت اموال مصرفی و بادوام در تحقق مصرف مؤونه

اما در مورد خوراک و پوشاک و امثال این‌ها، چه می‌خواهد عینش باقی بماند — مثل فرش، مثل خانه، مثل اتومبیل، مثل کتاب، مثل لباس که شما استفاده می‌کنید باز هم هست — یا می‌خواهد از بین برود — مثل خوراکی که شما نوش جان می‌کنید، یا پولی که بابت هزینهٔ سفر می‌پردازید، یا برای درمان یا تحصیل خرج می‌کنید — این‌ها دیگر مابه‌ازایی که بشود به آن اشاره کرد و عین خارجی‌اش دیگر در دست نیست.

فرق نمی‌کند؛ هر یک از این موارد باشد، ولی باید بالاخره به مصرف برسد. یعنی باید شما آن برنجی که تهیه کرده بودید برای خانه، آن برنج خورده بشود تا پایان سال. اگر بخشی از این برنج تا پایان سال خمسی خورده نشد، ماند برای سال بعد — سال بعد، یعنی ولو فردای سال خمسی باشد بخواهد مصرف بشود — باید خمس آن برنج داده بشود. روغن هم همین‌جور، نخود و لوبیا و این ارزاقی که در خانه‌ها هست، این‌ها به این صورت است.

احکام کتاب، لباس و پارچه مصرف‌نشده تا پایان سال خمسی

کتابی تهیه کرده بوده این دانش‌آموز یا این دانشجو یا فردی که کتابخوان است، طلبه مثلاً، تهیه کرده و کتاب را نرسیده تا پایان سال خمسی استفاده کند و بخواند آن کتاب را، باید قیمت آن کتاب را بپردازد به عنوان خمس.

لباس تهیه کرده بوده، لباس را نشده بپوشد؛ این خانم پارچه خریده، خواسته برود خیاط بدوزد و این پارچه را نتوانسته بدهد به خیاط، یا داده خیاط اهمال کرده، کوتاهی کرده و ندوخته، یا دوخته این خانم نشده برود بگیرد، یا گرفته نشده بپوشد؛ به هر دلیلی مصرف نشده باشد، باید خمس او داده بشود. در خارج باید مصرف بشود، در بیرون.

عدم کفایت استفاده آزمایشی و صوری در اسقاط خمس

و این مصرف نباید حالت امتحانی و تست کردن داشته باشد؛ لباس را شما پرو کنید بخواهید ببینید اندازه‌تان هست یا نه، کفش را بخواهید به پای خودتان ببینید مناسب هست یا نه، به خاطر او مثلاً یک مقداری راه بروید با آن در خانه، این را به آن مصرف نمی‌گویند.

باید مصرف به وصف خودش باشد؛ مثلاً اگر لباس برای این عروس‌خانم تهیه کرده‌اند ولی عروسی‌اش بعد از سال خمسی است، لباس عروسی را، لباس عروس باید در عروسی پوشیده بشود. اگر حتی این خانم این را بپوشد در یک جایی که مناسب نیست — که معمولاً این کارها را هم می‌کنند به نیت اینکه خمس ساقط بشود — این‌ها بی‌فایده است! باید بگویند این مصرف شده و به‌جا هم مصرف شده، درست مصرف شده است؛ و الّا در فصل تابستان کسی یک‌دفعه ژاکتی تنش کند و یک روز هم خودش را در گرما نگه دارد... بله، یک وقتی لرز می‌کند و باید لباس ضخیم‌تر به تنش بکند، این استفاده است؛ ولی به هر صورت مصرف‌هایی که عرفاً می‌گویند این بی‌خود است این مصرف، بی‌جهت است، آن‌ها وارد در بحث نیست؛ آن‌ها را باید خمسش را شخص بپردازد.

حکم موارد عذر در مصرف، گم‌شدن کالا و قناعت

اگر ما واقعاً نیاز داشتیم به چیزی و تهیه کرده بودیم، ولی یک مانعی پیش آمد، ما نتوانستیم مصرف کنیم:

• فرض بفرمایید این خانم لباس تهیه کرده، منتها یک‌دفعه در خانه‌اش گم‌وگور شده است؛ نمی‌داند کجا گذاشته، هر چه هم می‌گردد پیدایش نمی‌کند.

• کاپشنی خریده این آقا، ولی این کاپشن را یک جایی جا گذاشته، هوا هم سرد شده، دو سه بار هم سرما خورده بابت این موضوع، و اگر می‌بود تنش می‌کرد؛ به سال خمسی رسید و مصرف نشد، باید خمسش را بدهد.

همین‌طور اگر کسی صرفه‌جویی کند، قناعت کند؛ مثلاً نیاز دارد به اینکه فرشش را عوض کند، در شأنش است، ولی روی همان فرش قبلی یا مثلاً حتی بدون فرش زندگی می‌کند برای اینکه یک مقداری پس‌‌انداز کند؛ آن پس‌اندازها، ولو به نیت خرید یک چیزی باشد، عموم فقها — عرض می‌کنم عموم فقها — می‌گویند این پس‌انداز را باید خمسش را بپردازد.

پس‌انداز مسکن، وعده الهی در رزق و ضوابط تقلید

خیلی از افراد می‌گویند که ما برای تهیهٔ منزل باید بالاخره یک کاری از این قبیل انجام بدهیم، و اگر خمسش را بدهیم هیچ‌وقت نمی‌توانیم خانه‌دار بشویم! جواب این مسئله این است که:

• اولاً به هر صورت حکم شرعی اگر هست، باید انسان تسلیم باشد.

• ثانیاً من در این سنی که هستم یادم نمی‌آید که کسی را دیده باشم که از طریق پس‌انداز خانه‌دار شده باشد! اگر کسی اینجا هست بفرماید که ما آن فرد خانه‌دار شده از این طریق؛ من ندیدم تا به حال! معمولاً افراد یک‌جوری می‌گویند جور شد؛ بله، یک‌طوری احساس می‌کنند مثل اینکه دری به تخته‌ای می‌خورد و نه اینکه بی‌حساب‌‌کتاب باشد، ولی از طریق پس‌انداز معمولاً افراد خانه‌دار نشده‌اند، یک اتفاقات دیگری افتاده است. علاوه بر این، خمس خودش برکت می‌کند. یک‌جوری است که شخص باب روزی برایش باز می‌شود: «وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا * وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ». اگر کسی اهل تقوا باشد، خدا برای مشکلات او یک راه خروجی را قرار می‌دهد؛ حالا گاهی این راه خروج سریع پیش پای او قرار داده می‌شود، گاهی با یک فاصله‌ای به جهت امتحان یا حکمت دیگری تأخیر می‌شود، ولی خدا راه را باز می‌کند. «وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ»؛ او را از یک جایی که به ذهنش نمی‌آمده، در محاسباتش درنمی‌آمده، از آن راه‌ها او را روزی می‌دهد. در بعضی از روایات داریم اکثر رزق مؤمن «مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ» است، اکثرش این‌جوری است. این معنایش این نیست که ما تدبیر را در معیشت از دست بدهیم؛ این تدبیرها را می‌کنیم، به وظایفمان هم عمل می‌کنیم، تکیه بر خدای متعال و توکل بر او باید کرد. با این چیزها خیلی وقت‌ها کار رو‌به‌راه نمی‌شود.

به هر صورت مسئلهٔ شرعی را باید ما تسلیمش باشیم. البته این موردی که گفتم، یعنی پس‌انداز کردن، بعضی فقها بوده‌اند و هنوز هم هستند بعضی از فقها که فتوایشان این است که اگر برای یک امر ضروری دارد پس‌انداز می‌کند، آن خمس ندارد؛ اما این فتوا، فتوای بعضی از فقهاست. این‌جور هم نباید ما اول ببینیم کی این فتوا را دارد، بعد از قبل زوم کنیم مقلد او بشویم! یا بگوییم آقا در خصوص این مسئله نمی‌شود تقلید این آقا را کرد؟ در بحث تقلید زیگزاگ نمی‌شود حرکت کرد که ما این مسئله را از این آقا تقلید کنیم، آن یکی را هم از آن، سومی هم از نفر سوم؛ این‌طوری دلیلی بر جواز تقلید به این صورت، فقها پیدا نکرده‌اند از روایات. حالا اگر کسی پیدا کرده، آن دلیل را بیاید در میان بگذارد که در جریان قرار بگیرند فقها؛ آن‌ها چیزی در این زمینه ندیده‌اند. علی‌ای‌حال، اگر کسی به وظیفهٔ شرعی‌اش عمل کند، خیلی وقت‌ها موضوع غیر از آنچه فکر می‌کرده پیش می‌رود و روالِ مسئله بر خلاف آن چیزی می‌شود که در ذهن او قبلاً بوده است.

دعا و صلوات پایانی

خدای متعال ما و شما را در مسیر بندگی خودش، هم توفیق قرار گرفتن و هم توفیق ثبات قدم عنایت بفرماید. به پیشگاه مقدس و منوّر والدهٔ بزرگوار امام عصر (صلوات‌الله علیه)، یعنی حضرت نرجس‌خاتون (علیها السلام)، صلوات بلندی تقدیم بفرمایید.