مؤونه و شروط آن (1)

ماهیت خمس ارباح مکاسب و امانت‌داری سهم خمس

خمس ارباح مکاسب یعنی چیزی که ما از مال خودمان نمی‌دهیم، بلکه از ابتدا مال، مالِ امام زمان (علیه‌السلام) و مال ساداتِ فقیر است و ما در حقیقت در پایان سال باید آنچه در دستمان امانت بوده است را به صاحبش و صاحبانش برگردانیم. لذا نباید فکر کنیم دارد از مالمان کم می‌شود؛ نه، در حقیقت مالی بوده نزد ما. البته تا قبل از سال مجاز بوده‌ایم استفاده کنیم و از او بهره ببریم، ولی وقتی پایان سال فرا می‌رسد، یعنی دیگر مالکش آن مال را می‌خواهد و باید انسان رد کند.

جواز مصرف درآمد در مؤونه و حدود شرعی آن

ما در طول سال مجازیم که — یعنی تا قبل از سال خمسی، که سال خمسی را ان‌شاءالله یک شب دیگری تعریف می‌کنیم که از کِی آغاز می‌شود و کِی به پایان می‌رسد — ما در طول سال خمسی مجازیم که این مال را و این چیزی که به دست آمده است را در مواردی که نیاز داریم و در آن موارد، این مقدار هم که مصرف می‌کنیم از حد ما و از شأن ما فراتر نیست، ما می‌توانیم در این محدوده خرج کنیم.

اگر در این محدوده خرج کردیم، در حقیقت چهارپنجم از مال خودمان، یک‌پنجم هم از سهم مربوط به خمس استفاده کرده‌ایم و به این صورت ما کاری که انجام داده‌ایم صحیح بوده است. اگر هم طاعت الهی بوده، ان‌شاءالله ثوابش هم می‌بریم؛ اگر طاعت نبوده، یک روند عادی زندگی بوده، ما نسبت به خمس وظیفه‌ای نداریم.

تعریف لغوی و اصطلاحی مؤونه

این خرجی که ما در طول سال می‌کنیم، فقها از آن تعبیر می‌کنند به «مَؤونه». مؤونه در اینجا با همزه نوشته می‌شود، نه با عین؛ معونه با عین یعنی کمک کردن، مؤونه با همزه یعنی مخارج جاری زندگی:

• خرج خوراک

• پوشاک

• درمان

• مسکن

• تحصیل

• ازدواج

• سفر

• هدیه دادن

• انفاقات

این موارد، این‌ها جزء این بحثی است که خدمتتان عرض کردیم. این‌ها به چند شرط دیگر ما موظف به دادن خمسش نیستیم؛ اگر یکی از این شرط‌ها رعایت نشود، آن وقت باید خمس را ما بپردازیم.

شرط اول مؤونه: حلال بودن مصارف و احکام هزینه‌های نامشروع

شرط اولش این است که این خرج، حلال باشد. اگر کسی مصرف حرام بکند، پولش را در مسیر حرام بدهد، علاوه بر اینکه معصیت کرده، باید یک‌پنجم آن مقداری را که خرج کرده است بپردازد. چرا؟ چون این مال، یک‌پنجمش مال دیگری بود و من آن را در مسیر حرام خرج کرده‌ام؛ شریک من راضی بود که این را در مسیر حلال استفاده کنم، الان که در راه حرام صرف کردم، او رضایت ندارد به این کار.

• اگر مثلاً من پسرم را گذاشتم کلاس گیتار، کار حرامی کردم؛ آن شهریه‌ای که می‌پردازم معصیت است.

• اگر من یک سفری بروم که سفرِ معصیت باشد، هزینه‌هایی که بابت آن سفر کردم، همه را باید خمسش را بپردازم. فرض کنید من می‌خواهم بروم سفر، حتی عتبات، ولی مادر من ناراحت است از رفتن سفر؛ به لحاظ خودِ من هم ناراحت است، نه اینکه کلاً مخالف با زیارت امام حسین است؛ فکر می‌کند این سفر از جهت مثلاً امنیت برای من کافی نیست شرایطش، و به این جهت ناراحت می‌شود وقتی من می‌روم، ناراحتی‌اش هم به خاطر من است. اگر من این سفر را بروم، باید هزینهٔ این سفر را بپردازم خمسش را. علاوه بر اینکه در این سفر نماز من تمام است و اگر ماه رمضان است باید روزه هم بگیرم، چون این سفر سفر معصیت است. پس باید حلال باشد.

• اگر کسی مثلاً عروسی فرزندش گروه ارکستر دعوت می‌کند، کار حرامی می‌کند و باید خمس آن مقدار را بپردازد.

• همین‌جور اگر ابزار حرامی را تهیه بکند، نمونه‌هایش فراوان است.

• اگر یک خانمی از خانه خارج می‌شود ولی شوهرش راضی نیست، پولش را از پول‌های خودش می‌پردازد، نه از پول شوهرش؛ اگر خارج می‌شود و پول بابت این کار می‌پردازد، در این صورت خمس آن پول‌ها را هم بپردازد چون جایز نیست.

خلاصه باید خرج حلال باشد تا آن قانونِ معاف بودن از خمس جاری بشود، وگرنه آن قانون مورد معصیت را شامل نمی‌شود.

سایر شرایط مؤونه

خب، شرط دومش مصرف شدن خارجی است و شرط سومش در حد شأن بودن است؛ این دو شرط را ان‌شاءالله شب‌های دیگر اگر عمری و توفیقی بود، توضیح عرض خواهم کرد.

دعا و صلوات پایانی

خدای متعال ما و شما را در مسیر بندگی خودش، هم توفیق قرار گرفتن و هم توفیق ثبات قدم عنایت بفرماید. به پیشگاه مقدس و منور والدهٔ بزرگوار امام عصر (صلوات‌الله علیه)، یعنی حضرت نرجس‌خاتون (علیها السلام)، صلوات بلندی تقدیم بفرمایید.