انواع مسابقه (2)

یادآوری اقسام مسابقات

مسابقات از هر نوعی که باشد — چه ورزشی، چه علمی، چه مذهبی یا سرگرمی — به چهار نوع و با یک عنایت به پنج نوع قابل تقسیم است:

• فرض اول (مسابقه با آلات قمار، همراه با برد و باخت): هم خود مسابقه و شرکت در آن معصیت و حرام است و هم آنچه بازنده به برنده می‌دهد، برنده مالک آن نمی‌شود و دریافت آن مال نیز حرام است.

• فرض دوم (مسابقه با آلات قمار، بدون برد و باخت): مبحثی است که در ادامه به تفصیل بیان خواهد شد.

• فرض سوم (مسابقه بدون آلات قمار، همراه با شرط برد و باخت): بازنده موظف و متعهد است در صورت باختن، چیزی را که دارای ارزش مادی است به برنده بدهد.

بررسی شرط برد و باخت و تمایز ارزش مادی از غیرمادی

در فرض سوم، شرط این است که عوضِ پرداختی دارای ارزش مادی و مالی باشد. چنانچه ارزش مادی نداشته باشد، مشمول این فرض نبوده و در ردیف صورت چهارم (مسابقات جائز) قرار می‌گیرد و ایرادی نخواهد داشت:

• اقدامات فاقد ارزش مادی: مثلاً اینکه قرار بگذارند هر کس باخت، برنده را بر دوش بگیرد (کول کند) و از این سوی اتاق به آن سو ببرد، این امر ارزش مادی ندارد. یا بازی‌هایی که در گذشته مرسوم بود و تنبیهاتی نظیر «سبیل آتشین کشیدن» قرار می‌دادند؛ هرچند این عمل از جهت وارد آوردن آزار و ضرر جایز نیست، اما از حیث اینکه فاقد ارزش مادی است، در فرض شرط‌بندی مالی قرار نمی‌گیرد.

چنانچه شرط مشتمل بر ارزش مادی باشد — چه مسابقه علمی باشد و چه غیرعلمی — بازنده متعهد به پرداخت مالی به برنده گردد، آن مسابقه حرام است، ورود در آن جایز نبوده و برنده نیز مالک آن مال نخواهد شد.

جایزه دادن شخص ثالث در مسابقات (صورت پنجم)

اگر مسابقه‌ای بدون آلات قمار میان افراد برگزار شود، اما شخص ثالثی — که خود عضوی از مسابقه نیست — متعهد گردد که به فرد پیروز جایزه بدهد:

• حکم شرعی مسابقه: اکثر فقها این مسابقه را جایز می‌دانند؛ هرچند در میان فقها کسانی بوده‌اند که آن را نیز شبیه به پرداخت بازنده به برنده دانسته و غیرجایز شمرده‌اند، اما فتوای غالب و اکثریت فقهای فعلی بر جواز آن است.

• مالکیت جایزه: مانند اینکه مدرسه میان دانش‌آموزان مسابقه‌ای برگزار کند و مقرر دارد که به برنده فلان شیء تعلق گیرد؛ هنگامی که مدرسه یا برگزارکننده با طیب خاطر و رغبت جایزه را اعطا کند، برنده مالک آن می‌شود (فارغ از اینکه آیا حق مطالبهٔ قانونی دارد یا خیر).

این حالت، همان فرض پنجمی است که پیش‌تر وعدهٔ بیان آن داده شده بود.

مسابقات بدون آلات قمار و بدون ارزش مالی

اگر در مسابقه‌ای نه از وسایل قمار استفاده شود و نه برد و باخت مالی در میان باشد، یا پاداش‌ها صرفاً جنبهٔ تشویقیِ معنوی داشته باشند — مانند آنچه در دبستان‌ها مرسوم است که ستاره‌های رنگی (قرمز، سبز، آبی، سفید) می‌دهند و جنبهٔ مادی ندارد — در واقع از شمول بحث خارج بوده و کاملاً جایز و بی‌اشکال است.

بررسی صورت دوم: بازی با آلات قمار بدون برد و باخت

تعریف و ملاکِ «آلت قمار»

آلت و وسیلهٔ قمار چیزی است که در عرفِ جامعه، آن را مخصوص قماربازان و قمارخانه‌ها می‌شناسند. تشخیص این موضوع امری دشوار و دور از ذهن نیست؛ هر وسیله‌ای که نوعاً برای قمار در جامعه به کار رود، آلت قمار نامیده می‌شود.

• مسئلهٔ خروج یک وسیله از عنوان قمار: اگر ابزاری که پیش‌تر در قمارخانه‌ها مرسوم بوده (مانند بیلیارد)، به تدریج در نگاه جامعه از این حالت انحصاری خارج شود و به یک وسیلهٔ ورزشی صرف بدل گردد — شبیه به توپ فوتبال که گاهی با آن شرط‌بندی هم می‌شود اما ذاتاً آلت قمار نیست — حکم آن نیز دگرگون خواهد شد. لکن مادامی که از این عنوان خارج نشده باشد، وسیلهٔ قمار محسوب می‌شود.

• حکم بازی با آلات قمار بدون شرط‌بندی (نظیر ورق و پاسور): وسایلی چون ورق‌پاسور که اختصاص به قمار دارند، چنانچه فرد حتی صرفاً برای تفریح و تنزه با آن‌ها بازی کند، فقها به حرمت آن فتوا داده یا احتیاط واجب در ترک آن دارند.

احکام اختصاصی شطرنج و تخته‌نرد

در خصوص شطرنج و تخته‌نرد، روایات متعددی با لحنی تند در نهی از بازی با این دو وسیله وارد شده است. اختلاف‌نظرهایی که میان فقها در این حوزه دیده می‌شود، مربوط به سال‌های اخیر نیست، بلکه ناشی از اختلاف در استنباط، فهم و اعتبار روایات در گذشته و حال است:

1. دیدگاه اول (حرمت مطلق): گروهی از فقها معتقدند حتی اگر شطرنج و تخته‌نرد روزی از عنوانِ آلت قمار بودن خارج شوند، باز هم بازی با آن‌ها جایز نیست و خداوند خواسته است که این دو ابزار به طور کلی از جامعهٔ مؤمنین دور باشند.

2. دیدگاه دوم (وابستگی حکم به عنوان قمار): برخی دیگر از فقها احکام این وسایل را متغیر دانسته و معتقدند اگر روزی این ابزارها از صفتِ «وسیلهٔ قمار بودن» خارج شوند، بازی بدون برد و باخت با آن‌ها بلامانع خواهد بود؛ هرچند همین دسته از فقها نیز به دلیل لحن تند روایات، احتیاط مستحب را در عدم بازی می‌دانند.

مکلفان در این خصوص باید مستقیماً از مرجع تقلید خویش پیروی نمایند.

جایگاه صحیح مباحث تخصصی فقهی در جامعه

طرح مباحث تخصصی و عمیق فقهی در سطح عموم جامعه، سبب از بین رفتن دقت‌های علمی و ایجاد سطحی‌نگری می‌شود. همان‌گونه که در دانش پزشکی نباید تشخیص‌ها و جراحی‌های ظریف را به سطح عمومی کشاند، در فقه نیز که دانشی سرشار از دقت و استدلال است، بررسی فتاوا و ادله بر عهدهٔ کارشناسان و متخصصان آن رشته است.

• نباید اختلاف فتاوا را به نزاع‌های سیاسی، انقلابی و ضد انقلابی، یا صف‌بندی‌های جناحی تنزل داد.

• صدور یک فتوا توسط مجتهد جامع‌الشرایط، فرد را نه از دایرهٔ تشیع خارج می‌کند و نه وارد آن می‌نماید.

کلام ابن‌عباس در بصره پیرامون انحراف از حق

ابن‌عباس پس از واقعهٔ سقیفه در مسجد جامع بصره خطبه‌ای خواند و به مردم خطاب کرد: اگر مردم پس از رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) به وظیفهٔ خود در قبال امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام) عمل می‌کردند، حتی دو نفر در فهم آیه‌ای از کتاب خدا و در هیچ حکمی از احکام الهی دچار اختلاف نمی‌شدند. اما با خارج شدن قطار هدایت از مسیر اصلی، اختلافات در فهم قرآن و احکام ظاهر شد؛ به طوری که امروزه حتی در معنای الفاظ ابتدایی نظیر حرف «باء» در «بسم‌الله» (که باء استعانت است، یا سببیت، یا ظرفیت یا مصاحبت) و ریشهٔ نام «الله» یا انواع «الف و لام» میان اهل ادب و تفسیر گفتگوها و منازعات فراوانی جریان دارد.

رفع بنیادین و کامل این اختلافات تنها زمانی محقق خواهد شد که حجت واقعی و صاحب اصلی امر تشریف‌فرما شوند و حقایق دین مستقیماً از دهان و کلام مبارک ایشان شنیده شود.

دعا و توسل پایانی

خداوند متعال به ما و شما در مسیر بندگی خودش، هم توفیق قرار گرفتن و هم توفیق ثبات قدم عنایت بفرماید. به پیشگاه مقدس و منور والدهٔ بزرگوار امام عصر (صلوات‌الله‌علیه)، یعنی حضرت نرجس‌خاتون (علیها‌السلام)، صلوات بلندی تقدیم بفرمایید.