وعده والدین به فرزند

پرسش در خصوص شروط و جوایز خانوادگی و مدرسه‌ای

پرسیدند شروطی که مادر و فرزند یا معلم و دانش‌آموز با هم می‌گذارند، آیا این شرط‌ها محل اشکال است یا خیر؟ مثلاً اگر والدین به کودک بگویند «اگر فلان کار را بکنی، فلان جایزه را به تو می‌دهیم» یا مثال‌هایی که در مدرسه رواج دارند، حکم این موارد چیست؟

تفاوت شرط‌بندی و مسابقات با جوایز مالی

ما عرض کردیم که اگر یک حالت برد و باخت وجود داشته باشد که در آن باید بازنده یا بازندگان به برنده یا برندگان چیزی بدهند که ارزش مادی داشته باشد، این کار جایز نیست و حرام است و مالک نمی‌شود آن جایزه را آن برنده یا برندگان. دو استثنا البته دارد: یکی مسابقات تیراندازی است و یکی هم مسابقات اسب‌سواری است که این دو تا استثنا است. شنا هم بعضی فکر می‌کنند هست ولی اشتباه است؛ شنا استثنا نیست.

و این تذکر را هم بدهیم که این نوع مسابقه و این نوع شرط‌ها حتی بین زن و شوهر یا پدر و فرزند صحیح نیست و حرام است. بین زن و شوهر و پدر و فرزند، رِبا جایز است، نه شرط‌بندی! شرط‌بندی حرام است. استثنای شرط‌بندی فقط «سَبق و رِمایه» است؛ یعنی تیراندازی و اسب‌سواری، سومی ندارد.

و این هم باید توجه داشت که در تیراندازی، خود مسابقه‌دهندگان شرط بگذارند، نه این‌که آن‌هایی که بیرون هستند بخواهند شرط ببندند روی کار آن‌هایی که در مسابقه هستند؛ آن نه، استثنا نیست. همین‌طور در مسابقات اسب‌سواری، خود سوارکارها اگر مسابقه بگذارند که آن اسبی که زودتر به نقطهٔ پایانی رسید، او برنده بشود و سوارِ او، سوارکار او برنده محسوب بشود، این شرط‌بندی حرام نیست و آن جایزه را هم مالک می‌شود.

ماهیت وعده و تمایز آن با شرط فقهی

خب این سؤال منشأ شد که ما یک تتمه‌ای نسبت به بحث گذشته داشته باشیم. اما این شروطی که مادر و پدر با فرزند می‌گذارند که «اگر فلان کار را بکنی، ما فلان جایزه را می‌دهیم» یا مدرسه این کار را می‌کند، این موارد چگونه است؟

این‌جور چیزها از باب «وعده» حساب می‌شود؛ این‌ها وعده محسوب می‌شود نه به عنوان شرط. کلمهٔ شرط در فقه، به آن قراری گفته می‌شود که در ضمن یک معامله گذاشته بشود (توجه کردید؟). یعنی اگر یک خرید و فروشی باشد، آن وقت در ضمنش یک تعهد اضافه‌ای باشد از همین قبیل، آن را می‌گویند شرط. یا مثلاً عقد نکاحی باشد، در ضمن آن شرط می‌شود گذاشت؛ عقد اجاره، شرط می‌شود گذاشت.

اما این وعده‌هایی که فرض کنید پدر به پسرش می‌گوید: «اگر نمرهٔ امتحانی‌ات مثلاً بالای ۱۷ بشود، من برایت دوچرخه می‌خرم مثلاً»، این وعده است. وعده، این در قراردادی نیست؛ یعنی در ضمن یک عقد شرعی برقرار نشده است. این‌جور موارد داخل در بحث وعده می‌شود.

احکام فقهی وفای به وعده و خلف وعده

در بحث وعده، فقها فرموده‌‌اند: اگر از ابتدا وعده‌دهنده بنا ندارد که به وعدهٔ خودش وفا کند، یا نمی‌داند وعده را وفا می‌کند یا نمی‌کند، فعلاً یک چیزی همین‌جوری می‌گوید که «اگر این کار را بکنی من آن‌چنان خواهم کرد»، اگر از ابتدا قصد وفا ندارد یا تصمیمش قطعی نیست نسبت به این مورد ولی به حالت جزمی و قطعی دارد وعده می‌دهد، این کار حرام است و از مصادیق دروغ است، از مصادیق کذب است؛ نباید انسان چنین کاری را انجام بدهد.

اما اگر ابتدا چنین جزمی را داشت، چنین تصمیمی را داشت، بعداً تصمیمش بخواهد عوض بشود، در اینجا آیا این کار که اسمش می‌شود «خُلف وعده»، آیا حرام است یا حرام نیست؟

فقها فرموده‌اند:

• در فرضی که انجام آن وعده اولاً برای او ساده بوده و الان مشکل شده است، یا الان برای او یک هزینهٔ خیلی گزافی دارد که اول نداشته و الان این‌چنین شده است، خُلف وعده در چنین فرضی حرام نیست.

• یا انجام آن وعده اولاً ساده بوده و الان خیلی سخت شده است؛ یک شرایطی پدید آمده که خیلی برای او مشکل شده است؛ مثلاً او زمانی وعده داده که خودش سلامت بوده و گفته: «من تو را می‌برم فلان مسافرت»، اما الان که زمان انجام آن وعده است، مبتلا شده به بیماری‌ای که بخواهد این کار را بکند برای او خیلی دشوار است؛ در چنین فرضی خلف وعده حرام نیست.

• اما اگر انجام این وعده در زمانی که باید وفا بکند، انجامش نه ضرر برای او دارد و نه عُسر و حَرَج شدید است؛ در چنین جایی آیا خُلف وعده جایز است یا نه، بعضی فقها احتیاط واجب کرده‌اند که این کار را انجام ندهد شخص؛ بعضی فرموده‌اند در این فرض، خُلف وعده حرام نیست ولی کراهت خیلی شدید دارد؛ کراهت خیلی شدید.

این هم پاسخ این سؤالی که از ما شده بود. پس این شرط‌ها که ما طلبه‌ها از آن تعبیر می‌کنیم به «شرط ابتدایی» — شرطی که در ضمن معامله است به آن می‌گویند شرط، اما آن وعده‌های از این قبیل، می‌گویند شروط ابتدایی یا وعده به آن می‌گویند — این وعده‌ها حکمش به همین صورتی بود که خدمت شما عرض کردم.

دعا و صلوات پایانی

خدای متعال ما و شما را در مسیر بندگی خودش، هم توفیق قرار گرفتن و هم توفیق ثبات قدم عنایت بفرماید. به پیشگاه مقدس و منوّر والدهٔ بزرگوار امام عصر (صلوات‌الله و سلامه علیه)، یعنی حضرت نرجس‌خاتون (علیها السلام)، صلوات بلندی تقدیم بفرمایید.