افرادی که روزه بر آن ها واجب نیست (1)

شرایط وجوب روزه و تفاوت بیهوشی با خواب

از بعضی افرادی که مکلف هستند، با اینکه بالغ‌اند، عاقل‌اند، هوشیار هستند، روزه ساقط است و روزه بر آن‌ها نیست.

همین‌جا عرض کنیم اگر کسی بی‌هوش بشود — نه به خواب طولانی برود، از هوش برود؛ مثل همین بیهوشی‌هایی که در عمل جراحی‌ها می‌دهند، یا ضربه‌های مغزی که افراد می‌خورند و این‌جور نیست که در خواب باشند، بلکه کلاً از هوش می‌روند — این افراد از تحت دایرهٔ تکلیف خارج‌اند. نمازهایی که در این مدت از آن‌ها فوت می‌شود یا روزه‌هایی که نمی‌توانند بگیرند، بعداً قضا هم ندارد. این‌ها قضا ندارد، غیر از خواب‌ماندن است. انسان اگر خواب بماند، در نماز قضا دارد نماز؛ اما اگر رفت توی حالت کما، ضربهٔ مغزی شد، یا سکته‌هایی که گه‌گاه ممکنه این حالات را پدید بیاورد، خلاصه از هوش برود شخص، در این صورت در آن فاصله هیچ تکلیفی بر عهده‌اش نیست. و اگر چند روز هم در این حالت ماند، بعد که به هوش آمد، نه نیاز دارد نمازهای این مدت را قضا کند، نه روزه‌هایش را.

برعکسِ کسی که خواب طولانی عارض شده به او که او باید نمازش را قضا کند. در مورد روزه البته در ماه رمضان اگر قصد روزه گرفتن داشته و خوابیده، اگر این‌چنین بوده که کل روز در خواب بوده، از قبل نیت روزه داشته، می‌گویند روزه‌‌اش صحیح است.

طایفهٔ اول معاف از روزه: بانوان در ایام عادت ماهانه و نفاس

اما حالا این افراد را کنار بگذاریم. کسانی که بالغ‌اند، عاقل‌اند و هوشیارند و در عین حال بعضی‌شان مکلف به روزه نیستند:

اولین طایفه‌ای که مکلف به روزه نیستند، خانم‌هایی‌اند که دارای عذر ماهانه یا مبتلا به زایمان می‌شوند و خون نفاس می‌بینند. این خانم‌ها ولو یک بخش اندکی از روز را — چه اول روز، چه وسط روز، چه آخر روز — اگر به این عارضه مبتلا بودند، روزه‌شان باطل می‌شود. مثلاً پنج دقیقه مانده به اذان مغرب، این خانم عادت ماهیانه‌اش شروع می‌شود؛ آن روز روزه‌اش باطل است و باید بعداً این روز را قضا کند. همین‌طور اگر پنج دقیقه قبل از غروب آفتاب زایمان کند و خون نفاس از او بیاید، این خانم روزهٔ آن روزش باطل می‌شود و بعداً باید قضا کند.

این دستهٔ اول از خانم‌ها؛ دیگر حالا مسائل مربوط به نفاس، مسائل مربوط به حیض را باید خود خانم‌ها پیگیری کنند و بدانند و ان‌شاءالله می‌دانند؛ آن‌جایی هم که نمی‌دانند سؤال می‌کنند.

طایفهٔ دوم: مسافر و شروط هشت‌گانهٔ سفر شرعی

اما طایفهٔ دوم؛ پس غیر از خانم‌های معذور، حالا طایفهٔ دوم آقایان و خانم‌هایی که به سفر می‌روند، سفری که دارای هشت تا شرط باید باشد، که این هشت تا شرط را در رساله‌ها نوشته‌اند.

مثلاً شرط‌ها این است که:

• مسافرت هشت فرسخ باشد، اگر فقط می‌رود و برنمی‌گردد؛ یا اگر در رفت و برگشت است، هشت فرسخ تلفیقی باشد. البته اینجا اختلافاتی هم هست بین فقها که فرسخ چقدر است، و اختلاف دیگر هم هست که این فرسخ آیا وقتی می‌رود و برمی‌گردد حتماً باید رفتنش چهار فرسخ باشد، یا کافی است که مجموع رفت و برگشتش از این راه می‌رود از یک راه دیگر می‌آید مجموعش هشت فرسخ باشد؛ این‌ها اختلافاتی است که هست، من فقط خیلی اجمالی به آن اشاره می‌کنم.

• قصد رفتن این مقدار مسافت را از اول داشته باشد؛ نه اینکه همین‌جوری رفته، به دنبال چیزی می‌گشته، همین‌جوری رفته تا رسیده به مثلاً چهار فرسخی، حالا می‌خواهد برگردد چهار فرسخ بگوید رفتم چهار فرسخ برگشتم، این مسافر نیست.

• همین‌طور از این قصدش وسط‌هایش برنگردد.

• سفرش سفر معصیت نباشد.

• شغلش مسافرت نباشد، یا شغلش در سفر نباشد — کسانی که سفرشان مقدمهٔ شغلشان است.

• و این سفرشان در این سفر به حد ترخص هم برسند، که باز حد ترخص تعریفش چیست بین فقها اختلاف است و این‌ها را باید به رساله‌ها مراجعه کرد.

خلاصه مسافر اگر شد با هشت شرط، نمازش شکسته می‌شود، روزه‌اش هم باطل می‌شود.

دو استثنا در حکم روزهٔ مسافر (زمان خروج و زمان بازگشت)

البته از این قانون یک‌جا استثناست، و آن جایی است که — یا دو جا استثناست —:

استثنای اول (شروع سفر بعد از ظهر): جای استثنا آنجایی است که شخص مسافرت خودش را با همین هشت شرط بعد از ظهر شروع می‌کند. بعد از اذان ظهر مسافرتش را شروع می‌کند؛ با اینکه این هشت شرط را دارد، نمازش شکسته است، ولی برای روزه‌اش، آن روز مجوز افطار ندارد، آن روز روزه‌اش صحیح است. بلکه فتوا می‌دهند یا احتیاط واجب می‌کنند که باید آن روز را روزه‌اش را به پایان ببرد تا فردا اگر این شرایط باقی بود، آن وقت روزه هم از او دیگر صحیح نیست. این جای اول.

استثنای دوم (بازگشت به وطن قبل از ظهر): جای دوم هم آنجایی است که از مسافرت برمی‌گردد و قبل از ظهر می‌رسد. (البته اینکه من گفتم یک یا دو، به خاطر یک دقتی است که در مسئله است که چون اینجا من با عزیزان طلبه مواجه نیستم توضیح این یک یا دو را نمی‌دهم که چرا یک یا دو عرض کردم).

به هر صورت اگر قبل از ظهر برگردد، قبل از ظهر که برمی‌گردد برای روزهٔ خودش اگر افطار نکرده در طول این سفر، آنجا این شخص روزه وقتی می‌رسد قبل از ظهر، روزه‌اش را می‌تواند بگیرد، بلکه باید بگیرد. اما اگر در طول سفر تا قبل از اذان ظهر چیزی از مفطرات روزه را مرتکب شده باشد، وقتی می‌رسد به وطن خودش یا جایی که می‌خواهد ۱۰ روز بماند، آنجا دیگر روزه‌اش برای آن روز صحیح نیست.

بقیهٔ عرایضم می‌ماند برای بعد.